Những Điều Thời Gian Không Thể Lấy Đi

Có thể bạn từng vô tình mở lại một bức ảnh cũ trong điện thoại. Đó không phải ảnh của một dịp trọng đại, chỉ là bữa cơm gia đình, một chuyến đi ngắn hay buổi chiều bình thường nào đó. Lúc bấm máy, không ai nghĩ khoảnh khắc ấy đặc biệt. Nhưng nhiều năm sau, chiếc bàn đã được thay, căn nhà có thể đã đổi chủ, đứa trẻ trong ảnh đã trưởng thành và mái tóc của cha mẹ không còn như trước. Cũng có người từ đó không xuất hiện trong bất kỳ tấm ảnh mới nào nữa. Bức ảnh vẫn vậy; người nhìn nó thì đã khác.

Những lúc như thế, ta mới thấy thời gian không trôi bằng tiếng tích tắc. Nó trôi trong những thay đổi quá nhỏ để nhận ra mỗi ngày: một đứa trẻ cao thêm, một người bạn ít liên lạc dần, sức khỏe của cha mẹ yếu đi, một căn phòng quen thuộc trở nên xa lạ. Khi nhìn lại, nhiều năm đã nằm gọn trong một tấm hình. Ta từng nghĩ mình đang chuẩn bị cho cuộc sống, nhưng trong lúc chuẩn bị, cuộc sống đã diễn ra.

Điều đó không có nghĩa mọi tham vọng đều phù phiếm. Làm việc tốt, tạo dựng sự nghiệp và cải thiện đời sống là những việc đáng làm. Vấn đề bắt đầu khi ta nhầm phương tiện với mục đích; khi thu nhập, chức danh và sự công nhận không còn phục vụ cuộc sống mà trở thành toàn bộ lý do để sống. Khi ấy, ta có thể đạt được rất nhiều nhưng vẫn không biết thế nào là đủ.

Bài viết này không khuyên bạn rời bỏ công việc, sống chậm bằng mọi giá hay quay lưng với thành công. Nó chỉ đi tìm một thước đo rộng hơn. Nếu tài sản sẽ đổi chủ, chức vụ sẽ có người thay và những điều từng khiến ta tự hào rồi cũng phai mờ, vậy một đời người nên được đo bằng gì? Và giữa tất cả những thứ thời gian có thể lấy đi, điều gì vẫn còn lại?

Những gì từng được xem là vĩnh cửu

Alexander Đại đế qua đời tại Babylon năm 323 trước Công nguyên, khi mới ba mươi hai tuổi. Chỉ trong hơn một thập niên, ông đã đưa quân từ Macedonia qua Ba Tư, Ai Cập và tiến đến tiểu lục địa Ấn Độ, tạo nên đế chế lớn nhất thời bấy giờ. Nhưng sự ra đi đột ngột của ông để lại một khoảng trống quyền lực. Những người kế tục tranh giành nhau, và cơ nghiệp tưởng như không thể lay chuyển nhanh chóng bị chia cắt.

Điều đáng suy ngẫm không phải Alexander thất bại. Ông đã làm được những việc hiếm người trong lịch sử có thể làm. Điều đáng suy ngẫm là ngay cả một thành tựu phi thường cũng không cho người tạo ra nó quyền sở hữu vĩnh viễn. Đế chế La Mã, các triều đại ở phương Đông và vô số tổ chức từng đứng trên đỉnh cao đều đi qua cùng một quy luật. Có thứ tan rã sau vài năm, có thứ tồn tại nhiều thế kỷ, nhưng không thứ nào đứng ngoài sự đổi thay.

Đời sống hiện đại ít kịch tính hơn, nhưng quy luật ấy vẫn hiện diện. Công ty ta dành nhiều năm gây dựng rồi sẽ có người lãnh đạo khác. Vị trí từng là mục tiêu lớn có ngày chỉ còn là một dòng trong hồ sơ. Căn nhà đang ở sẽ thuộc về thế hệ sau. Chiếc điện thoại mới nhất sẽ sớm nằm trong ngăn kéo. Ngay cả các thương hiệu từng được xem là bất khả chiến bại cũng có thể biến mất khi thế giới chuyển hướng.

Nhận ra điều này không dẫn đến bi quan. Trái lại, nó giúp ta đặt đúng trọng lượng cho mọi thứ. Một thất bại nghề nghiệp không còn là sự sụp đổ của toàn bộ con người. Một chiến thắng cũng không phải bằng chứng rằng ta đã đến nơi. Thành tựu có giá trị, nhưng giá trị ấy có giới hạn. Nó có thể mở ra cơ hội, cải thiện cuộc sống và giúp ta đóng góp nhiều hơn; nó không thể thay thế sức khỏe, tình thân, lòng tự trọng hay cảm giác bình an với lựa chọn của mình.

Ta thường nói “đây là nhà của tôi”, “đây là công ty của tôi”, “đây là vị trí của tôi”. Thực tế, phần lớn những điều ấy chỉ được giao cho ta trong một khoảng thời gian. Ta là người sử dụng, chăm sóc và chịu trách nhiệm về chúng trước khi chúng đi tiếp. Cách nhìn này không làm giảm động lực. Nó chỉ thay câu hỏi từ “Làm sao giữ được mãi?” thành “Trong lúc còn có nó, mình sẽ dùng nó vào việc gì?”.

Vì vậy, sự hữu hạn không làm cuộc sống mất ý nghĩa. Chính vì thời gian có hạn nên lựa chọn mới có giá trị. Nếu mọi cơ hội đều lặp lại vô tận, không cuộc gặp nào cần được trân trọng, không lời xin lỗi nào cần nói hôm nay và không quyết định nào thật sự quan trọng. Ta quan tâm một buổi chiều vì biết nó sẽ kết thúc. Ta giữ một bức ảnh vì khoảnh khắc trong đó không thể diễn ra lần thứ hai theo đúng cách cũ.

Cuộc đua luôn dời vạch đích

Biết mọi thứ không tồn tại mãi là một chuyện; sống theo nhận thức ấy lại là chuyện khác. Trong công việc hằng ngày, ta vẫn dễ tin rằng chỉ cần đạt thêm một cột mốc, cuộc sống sẽ ổn. Khi còn đi học, mục tiêu là tốt nghiệp. Khi có việc, mục tiêu là tăng lương. Sau đó là thăng chức, mua nhà, có khoản tiết kiệm lớn hơn hoặc được nhiều người công nhận hơn. Mỗi cột mốc đem lại niềm vui thật, nhưng niềm vui thường ngắn hơn dự đoán. Chẳng bao lâu, điều từng là ước mơ trở thành mức bình thường mới.

Tâm lý học gọi cơ chế này là sự thích nghi hưởng thụ, hay hedonic adaptation. Sau những biến cố tích cực hoặc tiêu cực, cảm xúc của con người thường có xu hướng dần ổn định trở lại, dù không phải ai và hoàn cảnh nào cũng giống nhau. Khả năng thích nghi giúp ta tiếp tục sống sau mất mát và tiếp tục tiến lên sau thành công. Nhưng nó cũng tạo ra một chiếc bẫy: ta quen rất nhanh với điều đang có và liên tục tin rằng thứ tiếp theo mới đem lại cảm giác đủ đầy lâu dài.

Chiếc xe đầu tiên từng khiến ta háo hức sẽ trở thành phương tiện đi lại. Mức lương từng là giấc mơ sẽ thành con số quen thuộc cuối tháng. Ngôi nhà mới dần xuất hiện những bất tiện. Không có gì sai trong việc muốn nâng cấp cuộc sống. Sai lầm nằm ở lời hứa âm thầm rằng “khi có được điều đó, mình mới bắt đầu sống”. Lời hứa ấy có thể kéo dài qua hàng chục năm vì vạch đích luôn lùi thêm một đoạn.

Mạng xã hội làm cuộc đua khó dừng hơn. Trước đây, ta so sánh mình với một nhóm nhỏ xung quanh. Bây giờ, mỗi lần mở điện thoại, ta có thể nhìn thấy người giàu hơn, trẻ hơn, đẹp hơn, đi xa hơn hoặc thành công nhanh hơn. Ta biết đó là những khoảnh khắc được chọn lọc, nhưng cảm xúc vẫn dễ dùng chúng làm thước đo. Ta lấy hậu trường lộn xộn của mình so với sân khấu sáng đèn của người khác rồi kết luận rằng bản thân đang chậm.

Cuộc so sánh ấy không chỉ thiếu công bằng; nó còn không có điểm kết thúc. Dù đạt đến đâu, vẫn có người ở xa hơn. Nếu giá trị bản thân phụ thuộc vào vị trí tương đối, ta sẽ phải chạy mãi để giữ cảm giác mình đủ tốt. Khi đó, thành công không còn mở rộng tự do mà tạo thêm nỗi sợ: sợ tụt lại, sợ mất vị trí, sợ người khác không còn ấn tượng.

Giải pháp không phải phủ nhận mục tiêu. Một mục tiêu rõ ràng giúp con người tập trung và trưởng thành. Điều cần phân biệt là mục tiêu và danh tính. Bạn có thể muốn trở thành lãnh đạo mà không coi chức danh là toàn bộ con người mình. Bạn có thể muốn kiếm nhiều tiền mà không dùng tài sản làm tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá chính mình. Bạn có thể rất nghiêm túc với công việc nhưng vẫn hiểu rằng mất một công việc không đồng nghĩa mất giá trị.

Một mục tiêu lành mạnh nên giúp cuộc sống rộng hơn, không thu hẹp nó. Nếu để đạt được một vị trí mà ta phải đánh đổi lâu dài sức khỏe, mọi mối quan hệ và sự chính trực, cái giá có thể cao hơn phần thưởng. Nếu kiếm thêm nhưng không còn thời gian sử dụng đồng tiền ấy cho điều quan trọng, ta cần xem lại phép tính. Không có công thức chung cho tất cả, nhưng có một câu hỏi hữu ích: thứ mình đang theo đuổi đang phục vụ cuộc sống, hay cuộc sống đang bị dùng để phục vụ nó?

Biết đủ cũng không đồng nghĩa ngừng phát triển. Biết đủ là có khả năng nhìn thấy giá trị của hiện tại mà không từ bỏ tương lai. Ta vẫn có thể muốn một công việc tốt hơn đồng thời trân trọng công việc đang có; vẫn muốn cải thiện thu nhập mà không xem những năm chờ đợi là quãng đời bỏ đi. Tham vọng nói “tôi có thể tiến xa hơn”; biết đủ nói “giá trị của tôi không phải đợi đến lúc ấy mới bắt đầu”. Hai điều này có thể cùng tồn tại.

Thành công không phải toàn bộ con người

Nhiều người chỉ nhận ra mình đã gắn danh tính với công việc khi công việc biến mất. Một lần bị sa thải, nghỉ hưu, đóng cửa doanh nghiệp hoặc rời khỏi vị trí quen thuộc có thể tạo ra khoảng trống lớn hơn chuyện thu nhập. Câu hỏi “Tôi làm nghề gì?” bỗng biến thành “Nếu không còn làm việc đó, tôi là ai?”.

Khoảng trống ấy cho thấy công việc đã chiếm bao nhiêu phần trong cách ta hiểu về bản thân. Sự nghiệp là một phần quan trọng của đời sống: nó tạo cấu trúc cho ngày tháng, cho ta cơ hội sử dụng năng lực và đóng góp. Nhưng nếu tất cả lòng tự trọng, quan hệ xã hội và ý nghĩa đều đặt lên một chiếc ghế, khi chiếc ghế bị lấy đi, không còn gì đỡ ta.

Một cuộc đời vững hơn thường có nhiều điểm tựa: nghề nghiệp, gia đình, bạn bè, sức khỏe, sở thích, cộng đồng, niềm tin và cảm giác đang làm điều có ích. Các phần này không cần cân bằng tuyệt đối mỗi ngày. Có giai đoạn công việc đòi hỏi nhiều hơn; có lúc gia đình hoặc sức khỏe phải đứng trước. Điều quan trọng là đừng để một phần nuốt trọn tất cả phần còn lại quá lâu.

Thành công bên ngoài cũng không tự động trả lời câu hỏi ta đang trở thành người như thế nào. Hai người có thể đạt cùng một kết quả bằng hai con đường khác hẳn. Một người giữ lời, chia sẻ công lao và chịu trách nhiệm khi sai. Người kia đạt mục tiêu bằng cách làm kiệt sức đồng đội, giấu lỗi và chỉ bảo vệ hình ảnh. Bảng kết quả có thể giống nhau; ảnh hưởng để lại thì không.

Trong đời sống nghề nghiệp, các con số thường được lưu trong báo cáo rồi nhanh chóng bị thay bằng quý tiếp theo. Nhưng cảm giác làm việc cùng một người có thể còn rất lâu. Đồng nghiệp nhớ ai giữ bình tĩnh lúc khủng hoảng, ai giúp người mới không bị lạc lõng, ai nhận trách nhiệm thay vì tìm người đổ lỗi. Những điều này khó đo, song chúng tạo nên uy tín thật: không phải hình ảnh ta quảng bá, mà là kỳ vọng người khác hình thành sau nhiều lần chứng kiến lựa chọn của ta.

Nhân cách không phải khẩu hiệu lớn. Nó được tạo từ những việc nhỏ và có phần nhàm chán: đến đúng giờ, nói thật khi nói thật gây bất lợi, làm điều đã hứa, thừa nhận mình không biết, xin lỗi mà không kèm lời biện hộ, đối xử tôn trọng với người không thể mang lại lợi ích. Không hành động riêng lẻ nào biến ta thành một người tốt. Nhưng lựa chọn được lặp lại đủ lâu sẽ trở thành cách người khác tin rằng ta sẽ hành xử, rồi trở thành cách chính ta nhìn về mình.

Đó là lý do một cuộc đời không thể chỉ được đánh giá bằng những gì tích lũy. Câu hỏi “Mười năm nữa mình sẽ có gì?” rất cần thiết cho kế hoạch tài chính và sự nghiệp. Nhưng câu hỏi “Mười năm nữa mình muốn trở thành người thế nào?” quyết định cách ta đạt những điều ấy. Nếu chỉ trả lời câu đầu, ta có thể đến nơi mà không thích con người đã đưa mình tới đó.

Khi danh tính không bị khóa vào thành tích, thất bại cũng thay đổi ý nghĩa. Nó vẫn đau, vẫn gây tổn thất và đôi khi đòi hỏi bắt đầu lại. Nhưng thất bại không còn là phán quyết cuối cùng về con người. Ta có thể mất một dự án mà không mất năng lực học hỏi, mất vị trí mà không mất lòng chính trực, mất tiền mà không mất những người sẵn sàng ngồi bên cạnh. Những tài sản ấy không loại bỏ khó khăn; chúng giúp ta đi qua khó khăn mà không vỡ thành nhiều mảnh.

Điều các mối quan hệ âm thầm làm cho cuộc đời

Năm 1938, Harvard bắt đầu một nghiên cứu theo dõi đời sống của 724 người thuộc hai nhóm xuất thân khác nhau, sau đó mở rộng sang con cháu của họ. Qua nhiều thập niên, nghiên cứu thu thập thông tin về sức khỏe, công việc, gia đình và đời sống tinh thần. Một kết luận được nhóm nghiên cứu nhấn mạnh là chất lượng các mối quan hệ gần gũi có liên hệ mạnh với hạnh phúc và sức khỏe lâu dài. Đây không phải lời khẳng định rằng tình thân giải quyết mọi vấn đề, mà là lời nhắc rằng kết nối xã hội không phải phần trang trí của một đời sống tốt; nó là một phần nền móng.

Kết luận ấy có vẻ hiển nhiên cho đến khi nhìn vào lịch làm việc của mình. Ta nói gia đình quan trọng nhưng dễ dành phần năng lượng tốt nhất cho công việc, rồi mang phần còn lại về nhà. Ta trân trọng bạn bè nhưng có thể để nhiều năm trôi qua bằng những lời hẹn “khi nào rảnh”. Ta ngồi cạnh người thân nhưng tâm trí vẫn ở trong email, tin nhắn và các đoạn video ngắn. Về mặt địa lý, ta có mặt; về mặt chú ý, ta ở nơi khác.

Các mối quan hệ bền vững hiếm khi được tạo bởi vài khoảnh khắc lớn. Chúng được nuôi bằng sự đều đặn: cùng ăn một bữa cơm, hỏi thêm một câu thay vì vội đưa lời khuyên, nhớ một điều người kia từng kể, xuất hiện khi họ gặp chuyện, nói rõ bất đồng trước khi im lặng biến thành xa cách. Những việc này không tạo cảm giác thành tựu tức thời và không xuất hiện trên hồ sơ cá nhân. Vì vậy, chúng dễ bị công việc khẩn cấp lấn át.

Nhưng khẩn cấp và quan trọng không phải một. Email sẽ nhắc ta trả lời; cha mẹ không phải lúc nào cũng nhắc rằng họ đang già đi. Lịch họp báo trước từng mốc thời gian; tình bạn thường chỉ lặng lẽ nhạt dần. Công việc phát tín hiệu rõ khi có vấn đề; một đứa trẻ quen với việc cha mẹ vắng mặt có thể không nói gì. Những điều quan trọng nhất đôi khi yên lặng đến mức ta chỉ nhận ra khi chúng đã thay đổi.

Chăm sóc quan hệ không có nghĩa luôn làm hài lòng nhau hay giữ mọi mối quan hệ bằng mọi giá. Có những liên kết cần khoảng cách, có những người không còn phù hợp và có những ranh giới phải được bảo vệ. Chất lượng quan trọng hơn số lượng. Một vài người có thể nói thật với nhau, tin cậy nhau và hiện diện khi cần thường có giá trị hơn một mạng lưới rộng nhưng hời hợt.

Một cách đơn giản để kiểm tra ưu tiên là nhìn vào lịch, không nhìn vào lời nói. Ta có thể tuyên bố rất nhiều điều quan trọng, nhưng thời gian và sự chú ý mới cho thấy điều nào thực sự được nuôi dưỡng. Nếu một người luôn đứng đầu trong suy nghĩ nhưng liên tục đứng cuối trong lịch, khoảng cách giữa ý định và đời sống sẽ ngày càng lớn.

Không cần một thay đổi kịch tính để thu hẹp khoảng cách ấy. Đôi khi chỉ là một bữa tối không có điện thoại, một cuộc gọi được thực hiện ngay thay vì “để hôm khác”, một lịch hẹn lặp lại với bạn bè, hay việc trở về nhà đúng giờ thêm một ngày trong tuần. Những lựa chọn nhỏ không gây ấn tượng, nhưng đời sống phần lớn được xây từ những gì không gây ấn tượng.

Ý nghĩa nằm trong cách sống hôm nay

Viktor Frankl, bác sĩ tâm thần người Áo và người sống sót qua các trại tập trung của Đức Quốc xã, cho rằng nhu cầu tìm thấy ý nghĩa là một động lực căn bản của con người. Cách nhìn của ông thường bị giản lược thành ý tưởng rằng chỉ cần có “mục đích lớn” thì ta có thể chịu đựng mọi thứ. Thực tế hữu ích hơn: ý nghĩa không chỉ đến từ một sứ mệnh duy nhất. Nó có thể xuất hiện trong công việc có ích, trong tình yêu dành cho một người, hoặc trong thái độ ta chọn trước hoàn cảnh không thể thay đổi.

Điều này giải phóng ta khỏi áp lực phải tìm ra một “đam mê đời mình” thật hoành tráng. Không phải ai cũng cần xây công ty, viết sách hay thay đổi thế giới. Một người có thể tìm thấy ý nghĩa khi chăm sóc gia đình, dạy tốt một lớp học, làm công việc tử tế, giữ một cộng đồng nhỏ vận hành hoặc trở thành người mà bạn bè có thể gọi lúc khó khăn. Quy mô và ý nghĩa không phải một.

Ý nghĩa cũng không phải cảm giác hưng phấn liên tục. Những việc có ý nghĩa thường đi kèm mệt mỏi, trách nhiệm và cả buồn chán. Nuôi một đứa trẻ, chăm cha mẹ già, xây dựng chuyên môn hoặc duy trì hôn nhân đều có những ngày không dễ chịu. Điểm khác biệt là khó khăn ấy nằm trong điều ta tin đáng làm. Hạnh phúc hỏi “Tôi cảm thấy thế nào lúc này?”; ý nghĩa còn hỏi “Điều này có đáng để tôi dành đời mình không?”.

Ta không thể kiểm soát toàn bộ kết quả. Một dự án được chuẩn bị kỹ vẫn có thể thất bại. Một người sống lành mạnh vẫn có thể mắc bệnh. Ta yêu thương ai đó không đảm bảo họ sẽ ở bên mãi mãi. Nếu giá trị chỉ nằm ở kết quả, phần lớn đời sống sẽ phụ thuộc vào may rủi. Nhưng ta có thể chịu trách nhiệm cho chất lượng của sự tham gia: có làm hết khả năng, có đối xử tử tế, có học từ sai lầm, có hiện diện với người mình yêu hay không.

Sống có ý thức không đòi hỏi mỗi sáng phải suy nghĩ về cái chết. Nó chỉ cần một mức tỉnh táo đủ để không liên tục trì hoãn điều quan trọng. “Khi xong dự án này”, “khi ổn định hơn”, “khi con lớn”, “khi nghỉ hưu” đều có thể là kế hoạch hợp lý. Nhưng nếu mọi phần đáng sống đều bị đẩy sang tương lai, có nguy cơ ta sẽ dùng hết hiện tại để chuẩn bị cho một cuộc sống chưa bao giờ bắt đầu.

Một câu hỏi thực tế hơn “Nếu hôm nay là ngày cuối cùng?” là: “Nếu nhiều ngày giống hôm nay được lặp lại, chúng sẽ tạo thành cuộc đời nào?”. Một ngày làm việc muộn không phá hỏng gia đình. Một buổi bỏ tập không hủy sức khỏe. Một lần trì hoãn cuộc gọi không làm mất tình bạn. Nhưng hướng đi của một đời người được tạo bởi những ngoại lệ dần trở thành thói quen.

Thời gian có tính lũy kế. Nó làm kỹ năng sâu hơn, lòng tin vững hơn và sức khỏe tốt hơn nếu ta chăm sóc đều đặn. Nó cũng làm khoảng cách lớn hơn, sự mệt mỏi dày hơn và những điều chưa nói khó nói hơn nếu ta liên tục trì hoãn. Ta không cần sửa cả cuộc đời trong một ngày; ta chỉ cần nhìn rõ thứ mình đang lặp lại.

Những điều đáng giữ

Khi quay lại bức ảnh cũ ở đầu bài, điều khiến ta xúc động hiếm khi là đồ vật trong khung hình. Ta nhìn những gương mặt, nhớ âm thanh của căn phòng, câu chuyện đang nói dở và cảm giác khi mọi thứ còn nguyên vẹn. Giá trị của tấm ảnh không nằm trong chất lượng máy ảnh mà trong đời sống đã đi qua nó.

Rồi sẽ có ngày nhiều thứ đang làm ta lo lắng hôm nay không còn quan trọng. Một email khẩn sẽ bị quên. Một cuộc tranh luận nhỏ không để lại dấu vết. Món đồ từng cân nhắc rất lâu rồi cũng cũ. Nhưng cách ta sử dụng những ngày bình thường sẽ âm thầm định hình điều còn lại: sức khỏe đã chăm hay đã bỏ, kỹ năng đã rèn, lòng tin đã xây, những người đã được yêu thương và con người ta đã trở thành.

Nếu cần một danh sách ngắn để mang theo sau bài viết này, có lẽ chỉ cần năm điều:

• Làm việc nghiêm túc, nhưng đừng để công việc trở thành toàn bộ danh tính.
• Dùng tiền để mở rộng tự do và chăm sóc điều quan trọng, không chỉ để nâng cấp hình ảnh.
• Dành thời gian cho các mối quan hệ trước khi chúng chỉ còn là ký ức.
• Xây nhân cách bằng những lựa chọn nhỏ, nhất là khi không ai quan sát.
• Đừng đợi mọi thứ ổn định rồi mới cho phép mình sống.

Không lời khuyên nào trong đó mới. Khó khăn chưa bao giờ nằm ở việc biết. Khó khăn nằm ở chỗ những điều khẩn cấp luôn nói to hơn, còn điều quan trọng thường chỉ lên tiếng khi ta chịu dừng lại.

Ta không thể giữ tuổi trẻ, địa vị hay mọi người mình yêu ở bên mãi mãi. Nhưng ta có thể chăm sóc sức khỏe khi còn khỏe, nói điều cần nói khi còn cơ hội, làm công việc mà không phản bội giá trị của mình và có mặt trong những ngày tưởng như không đáng nhớ. Thời gian vẫn sẽ đi qua. Mất mát vẫn là một phần của đời sống. Không có cách sống nào loại bỏ được điều đó.

Nhưng thời gian không thể làm một lựa chọn tử tế trở thành chưa từng xảy ra. Nó không thể xóa ảnh hưởng của một người thầy từng tin vào học trò, một người bạn đã ở lại lúc khó khăn, hay một người cha, người mẹ đã cho con cảm giác được yêu thương. Những điều ấy tiếp tục đi qua cách người nhận chúng sống và đối xử với người khác. Ta không sở hữu chúng như sở hữu một món đồ; ta truyền chúng đi.

Một ngày nào đó, bạn có thể lại mở bức ảnh được chụp hôm nay. Nhiều thứ trong ảnh sẽ thay đổi. Hy vọng khi ấy, bên cạnh nỗi nhớ, bạn có thể nhận ra mình đã không dùng toàn bộ cuộc đời để chạy theo những thứ rồi sẽ rời đi. Bạn đã làm việc, đã cố gắng và đã xây dựng, nhưng cũng đã có mặt. Đã giữ vài lời hứa. Đã dành thời gian cho vài người quan trọng. Đã sống theo cách khiến những năm tháng không chỉ trôi qua mà thực sự thuộc về mình.

Có lẽ đó là điều thời gian không thể lấy đi: không phải những gì ta cố giữ, mà là những gì ta đã trao, đã sống và đã trở thành.

Tham khảo

• Harvard Study of Adult Development: Relationships make us happy — and healthy
• APA Dictionary of Psychology: Hedonic treadmill
• Encyclopaedia Britannica: Alexander the Great
• Viktor E. Frankl, Man's Search for Meaning.