FICSH — Năm Giá Trị Tôi Chọn Để Sống

Tôi từng nghĩ một cuộc sống tốt có thể được xây trên hai giá trị: Integrity—sự chính trực, và Minimalism—lối sống tối giản. Một giá trị giúp tôi sống đúng; giá trị còn lại giúp tôi sống nhẹ. Tôi mong rằng khi không phải che giấu điều gì và không cần sở hữu quá nhiều, mình sẽ có được sự bình an.

Hai điều ấy vẫn đúng, nhưng chưa đủ.

Một người có thể nhất quán với nguyên tắc của mình, nhưng nguyên tắc ấy chưa chắc hướng về điều thiện. Một người có thể sống rất ít nhu cầu, nhưng vẫn lạnh lùng và ích kỷ. Một người cũng có thể bình thản trước mọi biến động, nhưng sự bình thản tự nó không nói cho họ biết nên dùng đời mình vào việc gì.

Tôi nhận ra rằng nếu muốn xây dựng một bộ giá trị để tu thân, câu hỏi không chỉ là “Tôi muốn sống thế nào?”, mà còn là:

Tôi thuộc về ai, điều gì là thiện, tôi phải đối xử với người khác ra sao, và tôi muốn trở thành con người nào?

Từ những câu hỏi đó, tôi chọn năm giá trị và ghép chúng thành một từ dễ nhớ: FICSH.

• F — Fides: Đức tin
• I — Integritas: Chính trực
• C — Caritas: Đức ái
• S — Simplicitas: Đơn sơ
• H — Humilitas: Khiêm nhường

FICSH không phải một hệ thống thần học đầy đủ, cũng không phải danh sách tất cả những đức tính một người cần có. Đây là quy tắc sống cá nhân—một cách ngắn gọn để tôi xét lại động cơ, quyết định và cách hiện diện của mình mỗi ngày.

Năm chữ được sắp thành FICSH để dễ nhớ, không phải để xếp hạng giá trị nào cao hơn. Nếu hình dung đời sống như một cái cây, Fides là gốc rễ, Humilitas là nền đất, Integritas là thân cây, Caritas là hoa trái, còn Simplicitas là dáng cây: không phô trương, không thừa thãi, chỉ tập trung vào việc sống và trao ban.

Fides — Tôi thuộc về Chúa

Đức tin nằm ở tầng sâu nhất vì nó trả lời câu hỏi: Tôi sống vì ai?

Nếu không có đức tin, tôi vẫn có thể là người tử tế, trung thực và biết đủ. Nhưng với tư cách một người Công giáo, mục tiêu của tôi không chỉ là hoàn thiện bản thân theo tiêu chuẩn riêng. Tôi muốn sống như một người con của Chúa, nhận ra đời mình là một ân ban và để những lựa chọn của mình hướng về Ngài.

Fides không chỉ là tin rằng Thiên Chúa hiện hữu. Đức tin là một mối tương quan. Đó là việc học cách tín thác khi chưa hiểu, tiếp tục hy vọng khi kết quả không như ý, và trở về với Chúa ngay cả khi tôi thấy mình khô khan hoặc yếu đuối.

Đức tin cũng sửa lại ảo tưởng rằng tôi có thể kiểm soát tất cả. Tôi có trách nhiệm làm điều tốt nhất trong khả năng, nhưng không phải mọi kết quả đều nằm trong tay tôi. Có những cánh cửa không mở, những kế hoạch thất bại và những mất mát không thể lý giải ngay. Fides nhắc tôi rằng giới hạn của hiểu biết không phải giới hạn của Thiên Chúa.

Điều này không khiến tôi thụ động. Tín thác không có nghĩa là ngồi chờ phép lạ thay cho nỗ lực. Trái lại, đức tin mời tôi làm phần việc của mình với tất cả sự nghiêm túc, rồi trao lại cho Chúa điều vượt quá khả năng kiểm soát.

Câu hỏi của Fides là:

Quyết định này đưa tôi đến gần Chúa hơn hay khiến tôi chỉ dựa vào chính mình?

Integritas — Con người bên trong và bên ngoài là một

Integritas thường được dịch là chính trực, nhưng nghĩa của nó còn gợi đến sự toàn vẹn. Một con người chính trực không phải người chưa từng sai, mà là người không muốn sống phân mảnh: nói một điều nhưng làm một điều khác, thể hiện một con người trước đám đông nhưng nuôi một con người khác trong bóng tối.

Chính trực bắt đầu bằng sự thật với bản thân. Tôi cần nhận ra động cơ thật phía sau một lựa chọn: tôi đang phục vụ hay đang tìm lời khen? Tôi đang bảo vệ điều đúng hay chỉ bảo vệ cái tôi? Tôi đang im lặng vì khôn ngoan hay vì sợ mất lợi ích?

Không có sự thành thật ấy, đời sống thiêng liêng rất dễ trở thành hình thức. Tôi có thể nói những lời đúng, tham dự đầy đủ các nghi thức và xây dựng một hình ảnh tốt, nhưng bên trong vẫn bị dẫn dắt bởi tham vọng, ganh tị hoặc nhu cầu được công nhận.

Integritas cũng có nghĩa là giữ lời, nhận trách nhiệm khi sai, không bóp méo sự thật để thuận lợi cho mình và không làm điều khuất tất chỉ vì không ai nhìn thấy. Sự chính trực thường được thử thách trong những việc nhỏ hơn là trong các quyết định kịch tính: một con số trong báo cáo, một lời hứa với con trẻ, cách kể lại lỗi lầm, hay thái độ với người không thể đem lại lợi ích cho tôi.

Chính trực không đồng nghĩa với cứng nhắc. Nói thật không cho tôi quyền làm người khác tổn thương một cách thiếu cần thiết. Trung thành với nguyên tắc cũng không có nghĩa tôi luôn đúng. Integritas cần được soi sáng bởi Caritas và được giữ quân bình bởi Humilitas; nếu không, “sống thật” có thể trở thành cái cớ cho sự khắc nghiệt.

Câu hỏi của Integritas là:

Điều tôi nghĩ, điều tôi nói và điều tôi làm có đang thống nhất với nhau không?

Caritas — Yêu thương bằng hành động

Nếu Integritas giúp tôi sống đúng, Caritas giúp tôi hướng cái đúng về điều thiện.

Trong truyền thống Công giáo, đức ái rộng hơn cảm xúc yêu mến hay lòng trắc ẩn. Trắc ẩn khiến tôi động lòng trước nỗi đau. Đức ái đi xa hơn: muốn điều tốt đích thực cho người khác và sẵn sàng hành động vì điều tốt ấy. Caritas bao gồm cảm thông, lòng thương xót, tha thứ, quảng đại, phục vụ và hy sinh.

Đức ái không phải lúc nào cũng mềm mỏng theo nghĩa dễ chịu. Có lúc yêu thương là lắng nghe mà không phán xét. Có lúc là nói một sự thật khó nghe. Có lúc là tha thứ; cũng có lúc là đặt một ranh giới để người khác không tiếp tục làm hại mình hoặc chính họ. Tình yêu thật không chỉ hỏi “Điều gì làm người này vui ngay bây giờ?”, mà còn hỏi “Điều gì thật sự tốt cho họ?”.

Caritas cũng bảo vệ tôi khỏi một dạng đạo đức lấy bản thân làm trung tâm. Tôi có thể rất kỷ luật, sống giản dị và giữ nguyên tắc, nhưng tất cả vẫn chỉ phục vụ cho cảm giác mình tốt hơn người khác. Đức ái kéo tôi ra khỏi cái tôi và nhắc rằng đời sống tốt không chỉ được đo bằng mức độ tôi hoàn thiện bản thân, mà còn bằng điều tốt tôi góp vào cuộc đời người khác.

Thánh Martin de Porres, vị thánh quan thầy của tôi, cho tôi một hình ảnh cụ thể về đức ái đời thường. Điều làm cuộc đời ngài có sức lay động không phải địa vị hay thành tựu, mà là sự phục vụ khiêm nhường dành cho người nghèo, người bệnh và những người bị bỏ quên. Ngài nhắc tôi rằng tình yêu lớn thường được thực hiện qua những việc nhỏ, lặp đi lặp lại, không cần được nhìn thấy.

Câu hỏi của Caritas là:

Lựa chọn này có thực sự xuất phát từ tình yêu và hướng đến điều tốt cho người khác không?

Simplicitas — Chỉ giữ điều thật sự quan trọng

Ban đầu tôi dùng từ Minimalism. Nhưng trong bối cảnh đức tin, Simplicitas—đơn sơ—diễn tả điều tôi tìm kiếm đầy đủ hơn.

Minimalism dễ được hiểu như một phong cách: ít đồ đạc, không gian gọn gàng, lịch trình tinh giản. Những điều ấy hữu ích, nhưng Simplicitas đi sâu vào nội tâm. Đơn sơ là không để vật chất, địa vị, thành tích hoặc hình ảnh cá nhân chiếm vị trí lớn hơn giá trị thật của chúng. Đó là khả năng phân biệt giữa điều mình cần và điều mình muốn có để cảm thấy hơn người.

Một đời sống đơn sơ không nhất thiết là một đời sống ít trách nhiệm. Một người có thể quản lý công việc phức tạp, chăm sóc gia đình và mang nhiều bổn phận mà vẫn có nội tâm đơn sơ. Ngược lại, một căn nhà gần như trống rỗng vẫn có thể thuộc về một người đầy so sánh và tự mãn.

Simplicitas không nằm ở số lượng đồ vật mà trước hết ở mức độ tự do của tâm hồn.

Tôi muốn sống đơn sơ để có chỗ cho điều quan trọng: thời gian với gia đình, sự chú ý trong một cuộc trò chuyện, khả năng nghỉ ngơi, việc cầu nguyện và tự do nói “không” với những điều chỉ phục vụ hư danh. Mỗi thứ tôi sở hữu đều cần được chăm sóc; mỗi cam kết đều lấy đi một phần thời gian; mỗi tham vọng đều đòi hỏi năng lượng. Nếu không chủ động lựa chọn, những điều thứ yếu sẽ lấp đầy cuộc đời trước khi tôi kịp dành chỗ cho điều cốt yếu.

Đơn sơ cũng là không phức tạp hóa sự thật. Không nói vòng để che giấu ý định, không tạo một hình ảnh khác với con người thật, không tích lũy oán giận và những món nợ cảm xúc không cần thiết. Đôi khi bình an không đến từ việc giải quyết thêm, mà từ việc can đảm buông bớt.

Câu hỏi của Simplicitas là:

Điều này có thật sự cần thiết và có phục vụ điều quan trọng nhất không?

Humilitas — Sống trong sự thật về chính mình

Khiêm nhường thường bị hiểu nhầm là hạ thấp bản thân. Nhưng tự ti vẫn có thể là một hình thức tập trung quá mức vào cái tôi. Humilitas không nói “Tôi không có giá trị”; nó nói “Tôi biết giá trị và giới hạn của mình, và tôi không cần biến mình thành trung tâm”.

Người khiêm nhường có thể nhận ra khả năng của mình mà không kiêu ngạo, đón nhận lời khen mà không lệ thuộc vào nó, và thừa nhận thiếu sót mà không sụp đổ. Họ biết điều tốt nơi mình là ân ban cần được sử dụng, chứ không phải bằng chứng rằng mình cao hơn người khác.

Humilitas là nền đất bảo vệ bốn giá trị còn lại khỏi méo mó.

• Không có khiêm nhường, Fides có thể biến thành cảm giác mình đạo đức hơn người.
• Không có khiêm nhường, Integritas có thể biến thành thái độ luôn cho mình đúng.
• Không có khiêm nhường, Caritas có thể biến thành sự ban ơn để được ngưỡng mộ.
• Không có khiêm nhường, Simplicitas có thể biến thành niềm kiêu hãnh vì sống tối giản hơn người khác.

Khiêm nhường cũng cho phép tôi học hỏi. Nếu luôn phải bảo vệ hình ảnh rằng mình đúng, tôi không thể lắng nghe. Nếu sợ thừa nhận sai lầm, tôi không thể thay đổi. Nếu chỉ muốn được nhìn thấy khi làm điều tốt, tôi sẽ bỏ qua rất nhiều việc cần được thực hiện trong thầm lặng.

Câu hỏi của Humilitas là:

Trong quyết định này, tôi đang phục vụ điều tốt hay đang bảo vệ và đề cao cái tôi?

Tỉnh thức là phương pháp, bình an là hoa trái

Trong quá trình chọn các giá trị, tôi từng cân nhắc Awareness, Mindfulness, Acceptance và Equanimity. Tất cả đều quan trọng, nhưng cuối cùng tôi không đặt chúng vào FICSH vì chúng thuộc những tầng khác.

Tỉnh thức là một phương pháp thực hành. Nó giúp tôi nhận ra cơn giận trước khi cơn giận trở thành lời gây tổn thương; nhận ra lòng tham trước khi nó được hợp lý hóa; nhận ra nhu cầu được khen trước khi một việc tốt biến thành màn trình diễn. Trong ngôn ngữ Kitô giáo, tỉnh thức còn là chú ý đến các chuyển động trong tâm hồn và luôn sẵn sàng trở về với Chúa.

Nhưng tỉnh thức tự nó không cho tôi một hướng đi. Một người có thể rất sáng suốt về nội tâm mà vẫn dùng sự hiểu biết ấy cho mục đích xấu. FICSH là chiếc la bàn; tỉnh thức là khả năng nhìn chiếc la bàn khi đang bước đi.

Bình an cũng không phải giá trị tôi trực tiếp theo đuổi bằng mọi giá. Có những lúc sống chính trực khiến tôi phải đối diện xung đột. Có lúc đức ái đòi hỏi bước vào nỗi đau của người khác. Có lúc đức tin dẫn tôi qua một giai đoạn không dễ chịu. Nếu bình an được hiểu là tránh mọi bất tiện, nó có thể khiến tôi quay lưng với điều đúng.

Bình an sâu xa là hoa trái của một đời sống được sắp xếp đúng: biết mình thuộc về Chúa, không phải sống hai mặt, biết yêu thương, không bị quá nhiều thứ trói buộc và không cần đặt cái tôi ở trung tâm. Tôi không kiểm soát được mọi hoàn cảnh, nhưng có thể tập sống sao để bên trong không liên tục chống lại lương tâm và căn tính của mình.

Đưa FICSH vào đời sống hằng ngày

Một bộ giá trị chỉ có ý nghĩa khi nó đi vào các quyết định cụ thể. Tôi không muốn FICSH trở thành năm từ đẹp được viết trên giấy rồi bị quên đi. Vì vậy, tôi có thể dùng năm câu hỏi để xét mình vào cuối ngày hoặc trước một lựa chọn quan trọng:

1. Fides: Việc này có đặt niềm tin của tôi nơi Chúa không?
2. Integritas: Suy nghĩ, lời nói và hành động của tôi có thống nhất không?
3. Caritas: Tôi có đang thật sự yêu thương và tìm điều tốt cho người khác không?
4. Simplicitas: Điều này có cần thiết và phục vụ điều quan trọng không?
5. Humilitas: Đây là tiếng nói của điều thiện hay của cái tôi?

Không phải quyết định nào cũng cho câu trả lời rõ ngay lập tức. Năm giá trị này không thay thế lương tâm, cầu nguyện, Kinh Thánh, giáo huấn của Giáo hội hay lời khuyên của người khôn ngoan. Chúng chỉ giúp tôi dừng lại đủ lâu để không sống hoàn toàn theo phản xạ, áp lực hoặc cảm xúc nhất thời.

Việc thực hành cũng không cần phức tạp. Một phút thinh lặng trước khi bắt đầu ngày mới. Một lần xét mình thành thật trước khi ngủ. Một quyết định giữ lời dù bất tiện. Một món đồ không mua vì không thật sự cần. Một lời xin lỗi không kèm biện hộ. Một việc tốt được làm mà không kể lại. Những lựa chọn nhỏ ấy là nơi giá trị dần trở thành nhân cách.

Quy tắc sống tôi muốn mang theo

FICSH có thể được nén lại thành năm câu:

Tin vào Chúa.
Sống chính trực.
Yêu thương bằng hành động.
Giữ cuộc đời đơn sơ.
Luôn ở lại trong khiêm nhường.

Tôi không kỳ vọng mình sẽ sống trọn vẹn năm điều này ngay lập tức. Giá trị cốt lõi không phải bản mô tả hoàn hảo về con người hiện tại; chúng là hướng mà tôi muốn quay về mỗi khi nhận ra mình đang đi lệch.

Có ngày tôi sẽ thiếu lòng tin. Có lúc tôi chọn thuận tiện thay vì chính trực, yêu bản thân hơn tha nhân, ôm giữ quá nhiều hoặc để cái tôi dẫn dắt. FICSH không tồn tại để tôi tự kết án trong những lúc ấy. Nó giúp tôi gọi đúng điều đang xảy ra, xin ơn sửa đổi và bắt đầu lại.

Sau cùng, mục tiêu không phải trở thành một người có bộ core values thật đẹp. Mục tiêu là để những giá trị ấy dần biến đổi cách tôi sống: chân thật hơn trước Chúa, đáng tin hơn với người khác, quảng đại hơn trong yêu thương, tự do hơn trước vật chất và nhẹ nhàng hơn với chính mình.

Nếu bình an đến, tôi muốn đó không phải là sự bình an của một đời sống không có khó khăn, mà là sự bình an của một người biết mình thuộc về ai, biết điều gì đáng theo đuổi và cố gắng sống nhất quán với điều ấy.

Đó là FICSH—không chỉ là năm chữ để ghi nhớ, mà là năm con đường để mỗi ngày trở thành một con người tốt hơn và một người con gần Chúa hơn.